دانشگاه كارآفرين: تربيت مترجم، ضرورت، برنامه ريزي و بازار كار*

                                                                                                    اميد احمدي

                                                                                            مركز آموزش علمي كاربردي
                                                                                           فرهنگ و هنر واحد 12 تهران

 

 


قابليت برقراري ارتباط بوسيله زبان ، تعامل و تأثير متقابل يا همان فهميدن و فهماندن، در اشكال گوناگوني كه سخن عرضه مي دارد، موهبتي ويژه آدمي است. از آنجا كه هر زبان نظام قاعده مند و منحصر به فرد خود را دارد، تعامل زباني تنها در قالب يك زبان مشترك و ميان گويشوران همان زبان امكان پذير است. اگر از زبان هاي عمدتا" هم خانواده كه به طور متقابل فهميده مي شوند بگذريم، عملا"براي گويشوران ملتهاي مختلف با زبان هاي مختلف، امكان برقراري ارتباط با زبان خودشان محال و يا حداقل بسيار مشكل به نظر مي رسد. بنابراين لزوم وجود يك زبان بين المللي كاملا" آشكار مي گردد كه بوسيله آن ارتباط در ساير زمينه ها نظير زمينه هاي اقتصادي، فرهنگي، سياسي و غيره امكان پذير شود. از آنجا كه فراگيري اين زبان بين المللي براي تمامي گويشوران زبان ها، همواره بنابر دلايل مختلف، با مشكلاتي روبرو بوده و خواهد بود، و از سوي ديگر فراگيري زبان بين المللي به برقراري ارتباط شفاهي محدود نمي شود، ضرورت ترجمهمكتوب و ترجمه شفاهي به زبان مادري و بالعكس كاملا" احساس مي شود.

جامع ترين و رايج ترين مصداق ترجمه را برگردان متني شفاهي يا مكتوب از زباني به زبان ديگر مي دانيم. گرچه در ميان اهل قلم، بي آنكه آموزش خاصي ديده باشند، كساني هستند كه از عهده ترجمه متون گوناگون باموضوعات متنوع به خوبي برآمده و بر مي آيند، بايد آنان را استثناء بدانيم. نظريه پردازان ترجمه و مترجمان چيره دست بر اين باورند كه ترجمه را بايد آموخت و فنون آن را فرا گرفت. وظيفه نهادها و مراكز آموزش ترجمه آن است كه طي دوره هاي آموزشي، دستورالعمل هاي تجويزي را كه استراتژي هاي مترجمان حرفه اي و خودساخته است و آنان خود اين استراتژي ها را در عمل به كار گرفته اند، به صورت مدل هايي در اختيار كارآموزان خود بگذارند و آنان نيز اين استراتژي ها را بشناسند و سرمشق كار خود قرار دهند.

از سال 1363 پس از انقلاب فرهنگي و بازگشايي دانشگاه ها آموزش ترجمه در ايران آغاز شد. در واقع در آن هنگام به دليل نبود شبكه جهاني اينترنت و نمايشگاه هاي سالانه كتاب، بيشتر به آموزش عملي ترجمه پرداخته مي شد و بعدها رفته رفته ديدگاه هاي نظري مطرح شد و رشته مترجمي زبان جان گرفت و با نظريه هايي كه از غرب مي آمد تغذيه شد و آموزش ترجمه در ايران باب شد.

دانشگاه جامع علمي كاربردي نيز در كنار ساير دانشگاه هاي ايران كه برنامه تربيت مترجم را از دهه 60 شمسي وارد برنامه ها و رشته هاي آموزشي خود كرده بودند، از سال 1382 به تأسيس رشته زبان انگليسي در سطح كارداني و با گرايش هاي مترجمي اسناد و مدارك و مترجمي نوار و فيلم اقدام نمود. اين رشته ها از آغاز دهه جاري به ترتيب به رشته هاي مترجمي آثار مكتوب و متون رسمي و مترجمي آثار ديداري و شنيداري تغيير نام داده اند. با گذشت زمان و با حصول نتيجه هاي در خور توجه، براي ادامه تحصيل دانش آموخته گان مقطع كارداني، رشته هاي مترجمي همزمان انگليسي و مترجمي خبر (رسانه) انگليسي نيز تأسيس شد.

متوليان دانشگاه جامع علمي كاربردي در بخش معاونت گسترش اين دانشگاه همواره از هنگام تأسيس رشته هاي مترجمي زبان انگليسي سعي بر آن داشته اند تا با عرضه سرفصل هاي آموزشس مناسب و كارا شرايطي را فراهم آورند تا دانش آموخته گان رشته هاي مترجمي زبان انگليسي در دو مقطع بتوانند مهارتي را كه از طريق آموزش كسب كرده اند به راحتي به خارج از كلاس درس انتقال دهند و بعد از فارغ التحصيلي جذب كارهاي مرتبط با رشته تحصيلي خود شوند. سياستگذاري متوليان امر هم بر اي اصل استوار بوده كه آموزش ترجمه در انزوا صورت نگيرد و در تعامل با اجتماع باشد و در اين تعامل مترجمان زيادي تربيت شوند و با توانايي هاي عملي خود نيازهاي دنياي حرفه اي ترجمه را برآورده سازند. براي همين نگارنده اين سطور بر اين باور است كه هدف دانشگاهي كردن آموزش ترجمه در دانشگاه جامع علمي كاربردي همراه كردن نظريه هاي ترجمه با عمل، به عنوان پشتوانه اي قوي، و مهارتي كردن اين نظريه ها است. در اين صورت با بهتر شدن ديد دانش آموختگان، ترجمه از يك ديدگاه به شكل تمريني هدايت يافته در مي آيد.

برنامه موجود تربيت مترجم در دانشگاه ها،خاصه دانشگاه علمي كاربردي، در واقع از دو برنامه تشكيل شده-يكي برنامه آموزش زبان، ديگري برنامه تربيت مترجم. ترجمه فعاليتي است كه از دو مهارت عمده تشكيل شده- يكي درك و ديگري بيان.از آنجا كه درك متضمن آشنايي با زبان مبدأ است، دانشجويان رشته مترجمي در آغاز دوره در سه ترم و در قالب دروس پايه با مهارت هاي چهار گانه خواندن، نوشتن، گوش دادن و محاوره انگليسي و معيارهاي زباني و فرهنگي جامعه مبدأ آشنا مي شوند. همچنين دانشجويان در طول دوره واين بار براي كسب مهارت در خلق معنا، با مهارت هاي چهارگانه فوق الذكر و معيارها و ساختارهاي زباني و فرهنگي جامعه مقصد آشنا مي شوند. آشنا ساختن دانشجويان در دو مقطع كارداني و كارشناسي با اهميت رشته مترجمي در مقام رشته اي مستقل، پويا و علمي كه كليد ارتباطي بين علوم، دولت ها ، ملت ها و فرهنگ هاي مختلف است در مجموعه علمي كاربردي از اهميت خاصي برخوردار است. دانشجويان بايد بدانند كه در چنين شرايطي، دنياي پيشرفته امروز به مترجمان مكتوب و شفاهي ماهر و توانا نياز دارد.

با گذشت زمان و با به پايان بردن دوره، دانش آموخته گان اين دوره ها قادر خواهند بود ترجمه اي بنويسند كه با معيارهاي زباني و عرفي قابل قبول باشد. فارغ التحصيلان اين دوره ها ويژگي هاي زباني و عرفي نوع متني را كه قرار است ترجمه كنند در هردو زبان مبدأ و مقصد مي شناسند و مي توانند مشكلاتي را كه در تحليل متن يا درك آن با آنها بر مي خورد شناسايي كرده و براي آنها راه حلي بيابد، دانشجوياني كه در اين دوره ها آموزش مي بينند در بازار كار، مترجميني خواهند شد كه قادرند در حيطه متوني خاص ترجمه كنند. فارغ التحصيلان رشته مترجمي آثار مكتوب و متون رسمي با احراز تسلط نسبي به زبان هاي انگليسي و فارسي و آشنايي با ماهيت عملكرد زباني در ارتباطات بين اشخاص و آشنايي با موضوع متن مورد ترجمه قادر خواهند بود در بخش هاي مختلفي نظير ترجمه حقوقي، ترجمه ويزايي، ترجمه كارهاي كلاسي دانشجويان، مكاتبات و نامه نگاري در ادارات و همچنين در بخش بين الملل نهادها و سازمان هاي دولتي و غير دولتي فعاليت كنند.

دانش آموخته گان دوره هاي مترجمي شفاهي(ديداري شنيداري، همزمان) و مترجمي رسانه نيز پس از پايان دوره ميتوانند در يكي از حيطه هاي ترجمه رسانه اي نظير ترجمه خبر، سرمقاله، فيلم، برنامه تلويزيوني، برنامه هاي مستند،سريال هاي تلويزيوني، برنامه كودك، فيلم كارتون، ترجمه وب گاه ها و مطبوعات فعاليت كنند.

اكنون مترجمان سازمان صدا و سيما اغلب كساني هستند كه اين رشته ها را به صورت دانشگاهي آموخته اند.حضور فارغ التحصيلان قابل در كنفرانس ها، سمينارها، مناسبات و برنامه هاي فرهنگي و همچنين در وزارت امور خارجه مزيد شايان است. ترجمه شفاهي سخت ترين نوع ترجمه است و مثل ترجمه رسانه اي، استفاده از دانش آموخته گان توانمند كه دوره ها و كارگاه هاي ترجمه شفاهي را در مراكز آموزشي دانشگاه جامع علمي كاربردي گذرانده اند به شدت احساس مي شود.

انتظار مي رود با حمايت و تلاش هاي مجدانه متوليان وزارتخانه هاي علوم، تحقيقات و فناوري و فرهنگ و ارشاد اسلامي و دانشگاه جامع علمي كاربردي در جهت بهبود كيفيت سخت اقزاري و نرم افزاري دوره هاي تربيت مترجم مكتوب و شفاهي در مراكز تابعه خود روز به روز بر تعداد علاقه مندان به تحصيل در اين دوره ها افزوده شود و در آينده نزديك شاهد ارتقاي توانمندي و جايگاه دانش آموخته گان گرايش هاي رشته مترجمي زبان انگليسي مراكز آموزش علمي كاربردي باشيم.


* با سپاس از جناب آقاي دكتر سعيد كريميان راوندي رياست محترم مؤسس و جناب آقاي دكتر مهدي داودي سرپرست ارجمند مركز آموزش علمي كاربردي واحد 12 تهران، در قسمت عمده اي از گفتار حاضر از نظرات استادان ارجمندم سركار خانم دكتر فرحزاد، جناب آقاي دكتر يارمحمدي،جناب آقاي دكتر خزاعي فر، استاد توانگر و استاد شهبا، مطرح شده در كلاس هاي دانشگاهي و كارگاه آزاد ترجمه، استفاده كرده ام.